या चिमण्यांनो... परत फिरा रे..... बाहुबली.. ची माती.. गुरूदेवांचा श्वास वाट पाहतोय.. प्रविण किणे
या चिमण्यांनो... परत फिरा रे...
बाहुबलीच्या मातीला गुरुदेवांची हाक
लेखक : प्रवीण किणे
लेखक, दिग्दर्शक, शिक्षक
7020843099
7030166666
( गुरुदेवांच्या आयुष्यावरती एक चित्रपट काढण्याचा बऱ्याच वर्षाचा माझं स्वप्न जर कोणास चित्रपटास आर्थिक रूपाने निर्माता म्हणून सहकार्य करायची इच्छा असेल तर त्यांनी जरूर मला संपर्क साधा)
काही ठिकाणं आपण पाहतो.
काही ठिकाणी आपण जातो.
काही ठिकाणं आपल्याला आठवतात.
पण फार थोडी ठिकाणं अशी असतात की,
आपण त्यांना सोडून कितीही दूर गेलो तरी...
ती ठिकाणं आपल्याला सोडत नाहीत.
बाहुबली असंच एक ठिकाण आहे.
कोल्हापूर जिल्ह्यातील हातकणंगले तालुक्यातलं बाहुबली.
नकाशावर पाहिलं तर एक गाव.
तीर्थाच्या दृष्टीने पाहिलं तर अतिशय क्षेत्र.
धर्माच्या दृष्टीने पाहिलं तर साधनेची भूमी.
शिक्षणाच्या दृष्टीने पाहिलं तर एक विद्यापीठ.
पण आठवणींच्या दृष्टीने?
तर बाहुबली म्हणजे...
आईच्या कुशीतून निघालेल्या मुलाला आयुष्याच्या पहिल्या रात्री मिळालेली एक नवी आई.
ती आई म्हणजे गुरुकुल.
आणि त्या आईच्या कपाळावरचा कुंकवाचा ठिपका म्हणजे—
गुरुदेव १०८ श्री समंतभद्र महाराज.
आज गुरुदेवांची पुण्यतिथी.
कागदावर लिहिलं तर ही एक तारीख.
दिनदर्शिकेवर गोल केलेला एक दिवस.
कार्यक्रमाच्या पत्रिकेवर छापलेलं एक नाव.
पण काही तारखा दिनदर्शिकेत नसतात.
त्या आपल्या रक्तात असतात.
काही माणसं समाधी घेतात.
पण त्यांचे विचार समाधी घेत नाहीत.
काही देह निघून जातात.
पण त्यांचे संस्कार दारात उभे राहतात.
काही गुरू दूर जातात.
पण त्यांच्या आवाजाची सावली आयुष्यभर मागे चालत राहते.
म्हणूनच गुरुदेवांची पुण्यतिथी म्हणजे त्यांच्या अनुपस्थितीचा दिवस नाही.
तो त्यांच्या उपस्थितीचा पुरावा आहे.
कारण बाहुबलीच्या प्रत्येक पायवाटेवर आजही एक प्रश्न ऐकू येतो—
“मी तुम्हाला जे शिकवलं, ते तुम्ही जगत आहात का?”
आणि त्या प्रश्नाचं उत्तर देताना मनात कुठेतरी बालपण उभं राहतं.
एक छोटीशी पिशवी.
दोन-चार कपडे.
आईने बांधून दिलेला डबा.
वडिलांनी डोळ्यात पाणी लपवून दिलेला निरोप.
आणि आपल्या आयुष्यात प्रथमच घरापासून दूर जाणाऱ्या त्या मुलाच्या मनातला एकच प्रश्न—
“मी परत कधी येणार?”
कुणाला ठाऊक होतं?
की बाहुबलीला जाणारा तो मुलगा काही वर्षांनी परत येईल तेव्हा...
तो तोच राहणार नाही.
पाच मुलांपासून सुरू झालेलं स्वप्न
इतिहासात काही आकडे विलक्षण असतात.
पाच.
फक्त पाच.
१ जुलै १९३४.
दक्षिण भारतात गुरुकुल शिक्षणपद्धतीचा पाया रुजवण्याच्या उद्देशाने परमपूज्य गुरुदेव १०८ श्री समंतभद्रजी महाराजांनी बाहुबली ब्रह्मचर्याश्रमाची सुरुवात केवळ पाच विद्यार्थ्यांपासून केली, असा संदर्भ जैन साहित्याच्या नोंदींमध्ये आढळतो.
पाच मुलं.
आजच्या भाषेत कदाचित फार मोठी गोष्ट नाही.
पण त्या पाच मुलांच्या मागे उभं होतं एक स्वप्न.
त्या काळात पैसा नव्हता.
आजसारखी मोठी इमारत नव्हती.
प्रचंड साधनसामग्री नव्हती.
डिजिटल वर्ग नव्हते.
मोठ्या जाहिराती नव्हत्या.
पण एक गोष्ट होती—
विश्वास.
गुरुदेवांचा विश्वास.
की मुलाला फक्त पुस्तक शिकवून माणूस बनवता येत नाही.
त्याला जगायला शिकवावं लागतं.
त्याला स्वतःची भूक समजायला शिकवावी लागते.
त्याला दुसऱ्याच्या अश्रूंची किंमत समजायला शिकवावी लागते.
त्याला शिस्त शिकवावी लागते.
त्याला सेवा शिकवावी लागते.
त्याला आपल्या पायावर उभं राहायला शिकवावं लागतं.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं—
त्याला स्वतःच्या आत डोकवायला शिकवावं लागतं.
पाच मुलांपासून सुरू झालेली ती वाट पुढे कित्येक हजार विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यापर्यंत पोहोचली.
आज बाहुबलीच्या संस्थांमध्ये हजारो विद्यार्थी शिक्षण घेत असल्याचा उल्लेख समकालीन वृत्तांतांमध्ये आहे.
म्हणून बाहुबलीचा इतिहास हा फक्त एका संस्थेचा इतिहास नाही.
तो एका विचाराचा इतिहास आहे.
“शिक्षण म्हणजे माणूस घडविणे.”
बाहुबलीचा पहिला धडा
गुरुकुलात पहिला धडा कदाचित पुस्तकातून सुरू होत नसे.
तो सकाळच्या घंटेतून सुरू होत असे.
पहाट अजून पूर्ण उजाडलेली नसते.
आकाशात काळोखाचा शेवटचा तुकडा असतो.
वसतिगृहात झोपलेल्या मुलांच्या चेहऱ्यावर अजून झोपेची सावली असते.
एखादा मुलगा पांघरुणात लपून पडलेला असतो.
एखादा मित्र त्याला उठवत असतो.
“उठ रे...”
“अजून पाच मिनिटं...”
पाच मिनिटं म्हणजे त्या वयात संपूर्ण विश्व.
पण बाहुबलीत दिवस पाच मिनिटांनी थांबत नसे.
घंटा वाजत असे.
आणि शिस्त सुरू होत असे.
आज आपण ‘टाइम मॅनेजमेंट’वर मोठमोठी पुस्तकं वाचतो.
गुरुकुलाने कदाचित घड्याळ न पाहता वेळ शिकवला.
आज आपण ‘माइंडफुलनेस’ शिकवतो.
गुरुकुलाने कदाचित मौनातून मन शिकवलं.
आज आपण ‘टीमवर्क’ शिकवतो.
गुरुकुलाने एकाच ताटात जेवताना सहजीवन शिकवलं.
आज आपण ‘सेल्फ-डिसिप्लिन’ म्हणतो.
गुरुकुलाने त्याला फक्त—
संस्कार
म्हटलं.
गुरुकुल म्हणजे फक्त शाळा नव्हती
शाळेत शिक्षक असतो.
गुरुकुलात गुरु असतो.
शाळेत विषय असतात.
गुरुकुलात जीवन असतं.
शाळेत परीक्षा असते.
गुरुकुलात रोजची परीक्षा असते.
शाळेत गुण मिळतात.
गुरुकुलात माणूसपण मिळतं.
म्हणूनच बाहुबलीच्या गुरुकुलाची कल्पना आजही वेगळी वाटते.
गुरुदेवांच्या कार्याविषयीच्या संदर्भांमध्ये गुरुकुलाच्या पंचसूत्रीचा उल्लेख येतो—
शील, ज्ञान, प्रेम, सेवा आणि व्यवस्था.
किती साधे शब्द.
पण माणसाचं संपूर्ण आयुष्य या पाच शब्दांत मावू शकतं.
शील नसलेलं ज्ञान धोकादायक.
ज्ञान नसलेलं शील अपुरं.
प्रेम नसलेली सेवा कोरडी.
सेवा नसलेलं जीवन स्वार्थी.
आणि व्यवस्था नसलेली चांगली इच्छा निष्फळ.
गुरुदेवांनी म्हणूनच फक्त विद्यार्थी घडवले नाहीत.
त्यांनी जीवनाची पद्धत घडवली.
एक मुलगा आणि त्याची आई
कल्पना करा.
एक मुलगा बाहुबलीच्या गुरुकुलात पहिल्यांदा आला आहे.
आईला सोडून.
रात्री झोपताना त्याला आईची आठवण येते.
तो खिडकीतून बाहेर पाहतो.
दूर एखादं मंदिर दिसतं.
घंटेचा मंद आवाज येतो.
त्याला वाटतं—
“आईही आत्ता माझी आठवण काढत असेल का?”
त्याच्या डोळ्यांत पाणी येतं.
पण तो रडत नाही.
कारण बाजूला झोपलेला मित्र पाहत असतो.
दुसऱ्या दिवशी तो उठतो.
दिवस जातात.
आठवडे जातात.
महिने जातात.
आणि एक दिवस...
आई भेटायला येते.
मुलगा धावत येतो.
आई त्याला मिठी मारते.
“बारीक झालास रे!”
मुलगा हसतो.
पण आईच्या लक्षात येतं—
हा तोच मुलगा नाही.
त्याच्या बोलण्यात शिस्त आली आहे.
त्याच्या हातात आत्मविश्वास आला आहे.
त्याच्या डोळ्यांत काहीतरी मोठं दिसत आहे.
आई विचारते—
“काय झालं रे?”
तो म्हणतो—
“काही नाही.”
पण त्याला माहीत असतं.
काहीतरी झालं आहे.
तो मुलगा घरापासून दूर राहून स्वतःला सापडत आहे.
बाहुबलीच्या मातीचा वास
काही वास आयुष्यभर विसरता येत नाहीत.
पहिल्या पावसात मातीचा वास.
आईच्या पदराचा वास.
घरच्या स्वयंपाकाचा वास.
जुन्या पुस्तकांचा वास.
आणि...
गुरुकुलाच्या जमिनीचा वास.
पावसाळ्यात बाहुबलीची माती ओली होते.
पाय चिखलाने माखतात.
मुलं धावत जातात.
कुणाचा चप्पल सुटतो.
कुणी पडतो.
मित्र हसतात.
तो उठतो.
पुन्हा धावतो.
त्या क्षणी कुणाला माहीत नसतं की जीवनाचा सर्वात मोठा धडा मिळतो आहे—
पडल्यावर उठायचं.
पुस्तकात हा धडा एका वाक्यात असतो.
पण मातीवर तो गुडघ्यावर लिहिला जातो.
२८ फुटांचा बाहुबली आणि आतला बाहुबली
१९६३ मध्ये भगवान बाहुबलींची २८ फूट उंच प्रतिमा प्रतिष्ठापित करण्यात आल्याचा संदर्भ उपलब्ध आहे.
त्या प्रतिमेकडे पाहताना एक प्रश्न पडतो—
इतका उंच बाहुबली बाहेर का उभा केला?
कदाचित...
आपल्यातला बाहुबली जागा करण्यासाठी.
बाहुबली म्हणजे फक्त दगडात उभा असलेला पुतळा नाही.
तो मोहावर विजय मिळवण्याची कथा आहे.
अहंकारापेक्षा शांतता मोठी आहे, हे सांगणारी प्रतिमा आहे.
स्वतःवर विजय मिळवणं हे दुसऱ्यावर विजय मिळवण्यापेक्षा मोठं आहे, हे सांगणारा संदेश आहे.
गुरुकुलातील मुलं रोज त्या मूर्तीसमोरून जात असतील.
कुणी नमन केलं असेल.
कुणी फक्त पाहिलं असेल.
कुणी कदाचित काहीच केलं नसेल.
पण त्या २८ फुटांच्या शांततेने त्यांच्या बालमनावर काहीतरी लिहिलं असेल.
“मोठं हो... पण अहंकारी होऊ नकोस.”
गुरुदेवांची खरी विद्यापीठे
बाहुबली विद्यापीठाची स्थापना १९६३ मध्ये झाल्याचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध आहे. त्यानंतर गुरुकुल शिक्षणाची परंपरा विविध ठिकाणी विस्तारत गेली.
पण मला कधी कधी वाटतं...
गुरुदेवांचं खरं विद्यापीठ इमारतीत नव्हतंच.
त्यांचं विद्यापीठ होतं—
मुलांच्या डोळ्यांत.
त्यांच्या चालण्यात.
त्यांच्या हातात.
त्यांच्या शब्दांत.
त्यांच्या निर्णयांत.
आणि त्यांच्या आयुष्यांत.
एखादा विद्यार्थी पुढे शिक्षक झाला असेल.
एखादा डॉक्टर झाला असेल.
एखादा व्यापारी झाला असेल.
एखादा अधिकारी झाला असेल.
एखादा समाजसेवक झाला असेल.
एखादा सामान्य गृहस्थ म्हणून जगला असेल.
पण गुरुदेवांसाठी कदाचित पद महत्त्वाचं नव्हतं.
तो माणूस कसा झाला, हे महत्त्वाचं होतं.
आजचा Google आणि कालचं गुरुकुल
आज मुलांच्या हातात Google आहे.
एका प्रश्नाचं उत्तर सेकंदात मिळतं.
मोबाईलमध्ये जग आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता आहे.
व्हिडिओ आहेत.
ऑनलाइन कोर्स आहेत.
जगभरातील विद्यापीठं स्क्रीनवर आहेत.
पण एक प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहे—
माणूस चांगला कसा बनतो?
Google उत्तर देऊ शकतो—
“यशस्वी कसे व्हावे?”
पण गुरू विचारतो—
“यशस्वी झाल्यावर तू कोण राहणार?”
Google सांगू शकतो—
“पैसा कसा कमवावा?”
गुरू विचारतो—
“पैसा मिळाल्यावर तू किती देणार?”
Google सांगू शकतो—
“स्पर्धकाला कसे हरवावे?”
गुरू सांगतो—
“स्वतःच्या अहंकाराला हरव.”
Google ज्ञान देतो.
गुरू अर्थ देतो.
Google माहिती देतो.
गुरू दिशा देतो.
आणि म्हणूनच...
गुरुकुल ते Google हा केवळ एका कार्यक्रमाचा विषय नाही.
तो एका संपूर्ण पिढीसमोर उभा असलेला प्रश्न आहे.
बाहुबलीत अशाच प्रकारच्या “गुरुकुल ते गुगल – नैतिक व राष्ट्रीय चारित्र्य” या विषयावरील व्याख्यानाचा संदर्भही उपलब्ध आहे.
English Course आणि संस्कार
आज मुलाला English शिकवणं आवश्यक आहे.
जगाशी संवाद साधण्यासाठी.
ज्ञान मिळवण्यासाठी.
नोकरीसाठी.
व्यवसायासाठी.
तंत्रज्ञानासाठी.
पण एक गोष्ट विसरता कामा नये—
English ही भाषा आहे; संस्कार ही ओळख आहे.
मुलाला—
“Good Morning”
म्हणता आलं पाहिजे.
पण त्याला—
“नमस्कार”
म्हणताना मनापासून वाकता आलं पाहिजे.
त्याला “Thank You” म्हणता आलं पाहिजे.
पण त्याला आईच्या हाताला धरून—
“तुमच्यामुळे मी आहे”
हेही म्हणता आलं पाहिजे.
त्याला “Sorry” म्हणता आलं पाहिजे.
पण स्वतःची चूक मान्य करण्याची हिंमतही असली पाहिजे.
त्याला “Leadership” शिकवलं पाहिजे.
पण सेवा करण्याची तयारीही असली पाहिजे.
कदाचित यालाच गुरुदेवांनी शील, ज्ञान, प्रेम आणि सेवा म्हटलं असेल.
एक श्लोक
जैन परंपरेतील एक मूलभूत भावना अशी आहे—
“अहिंसा परमो धर्मः”
पण अहिंसा म्हणजे फक्त हाताने कुणाला दुखावू नये एवढंच नाही.
शब्दांनी दुखावू नये.
दृष्टीने कमी लेखू नये.
अहंकाराने तुडवू नये.
सत्तेने दाबू नये.
ज्ञानाने अपमान करू नये.
आणि आपल्या यशाने दुसऱ्याच्या अपयशावर हसू नये.
गुरुकुलाने या विचाराला रोजच्या जीवनात आणण्याचा प्रयत्न केला.
म्हणूनच बाहुबलीची प्रार्थना कदाचित मंदिरात संपत नाही.
ती विद्यार्थ्याच्या वागण्यात सुरू होते.
एक छोटीशी कविता
बाहुबलीच्या पायवाटेवर
आजही पावलांचे आवाज येतात,
कालचे विद्यार्थी
आज कुठे कुठे जगतात.
कुणाच्या हातात पुस्तक आहे,
कुणाच्या हातात संसार,
कुणाच्या कपाळावर जबाबदारी,
कुणाच्या डोळ्यांत उद्याचा विचार.
पण सगळ्यांच्या अंतरी
एकच दीप अजून पेटतो—
गुरुदेवांनी दिलेला संस्कार
अंधारातही वाट दाखवतो.
पाच मुलांनी सुरू झालेली
ती छोटीशी वाट,
आज हजारो पावलांनी चालते—
हीच तर गुरूंची मात.
बाहुबलीतली व्यवस्था
बाहुबलीकडे बाहेरून पाहिलं तर एक मोठी संस्था दिसते.
पण संस्थेची खरी ताकद तिच्या इमारतीत नसते.
ती व्यवस्थेत असते.
विद्यार्थी कुठे राहणार?
काय खाणार?
कधी उठणार?
कधी अभ्यास करणार?
कधी खेळणार?
कधी प्रार्थना करणार?
कधी स्वच्छता करणार?
शिक्षक कसे घडणार?
पालकांशी संबंध कसा ठेवणार?
विद्यार्थ्यांच्या मनाची काळजी कोण घेणार?
ही सगळी व्यवस्था एखाद्या विद्यापीठाच्या Prospectus मध्ये लिहिता येत नाही.
ती पिढ्यान्पिढ्या जगावी लागते.
आजही बाहुबली विद्यापीठाच्या विविध शैक्षणिक शाखांमध्ये मार्गदर्शन शिबिरे आणि संस्कारात्मक उपक्रम होत असल्याचे वृत्तांत सांगतात. २०२५ मध्ये अध्यापक-अध्यापिकांसाठी दोन दिवसीय मार्गदर्शन शिबिर झाल्याची नोंद आहे.
म्हणजे गुरुकुल फक्त भूतकाळ नाही.
तो वर्तमानही आहे.
विद्यार्थ्यांच्या आठवणींचा एक अदृश्य संग्रह
एखाद्या विद्यापीठाकडे किती विद्यार्थी शिकले, याचा आकडा असतो.
पण बाहुबलीकडे त्यापेक्षा मोठा एक संग्रह आहे—
आठवणींचा.
कुणाला पहिल्यांदा घरी जाण्याची आठवण असेल.
कुणाला पहिल्या परीक्षेची.
कुणाला पहिल्या मित्राची.
कुणाला पहिल्या शिक्षकाची.
कुणाला पहिल्या शिक्षा झाल्याची.
कुणाला पहिल्या बक्षिसाची.
कुणाला रात्री चोरून खाल्लेल्या एखाद्या पदार्थाची.
कुणाला पावसात भिजण्याची.
कुणाला सकाळच्या प्रार्थनेची.
कुणाला आई-वडिलांच्या भेटीची.
कुणाला गुरुदेवांच्या प्रतिमेसमोर उभं राहिल्याची.
आणि कदाचित कुणाला...
घरी परतताना गुरुकुल मागे वळून पाहिल्याची.
तो क्षण फार विचित्र असतो.
बस निघते.
गुरुकुल मागे सरकतं.
इमारती लहान होतात.
रस्ता मोठा होतो.
आणि मन?
मन मात्र मागेच राहून जातं.
“या चिमण्यांनो... परत फिरा रे...”
या एका वाक्यात किती आयुष्य आहे!
चिमणी उडते.
घरटं सोडते.
आकाश तिचं होतं.
पण संध्याकाळी ती पुन्हा घरट्याकडे येते.
गुरुदेवांची ही हाक जणू विद्यार्थ्यांना सांगते—
जा.
जग पाहा.
मोठे व्हा.
ज्ञान मिळवा.
पैसा कमवा.
व्यवसाय करा.
नोकऱ्या करा.
विदेशात जा.
तंत्रज्ञानाच्या जगात जा.
पण...
तुमची मुळे विसरू नका.
जिथून तुम्ही उडायला शिकलात,
त्या घरट्याकडे कधीतरी परत या.
गुरुकुलाकडे.
गुरूंकडे.
संस्कारांकडे.
स्वतःकडे.
गुरुदेवांनी मला काय दिलं?
हा प्रश्न मी स्वतःलाच विचारतो.
आणि उत्तर एकच येतं—
“तुमच्यामुळे मी आहे.”
माझ्या आयुष्यात काही चांगलं असेल तर त्यात गुरूंचा अंश आहे.
माझ्या विचारात काही प्रकाश असेल तर त्यात गुरुकुलाची ज्योत आहे.
माझ्या वागण्यात काही शिस्त असेल तर तिच्यामागे त्या वातावरणाचा हात आहे.
आणि माझ्यात काही अहंकार उरला असेल तर...
त्याच्याशी लढण्याची शिकवणही गुरुदेवांनीच दिली.
म्हणूनच मी म्हणतो—
गुरुदेव, तुमच्यामुळे मी आहे.
आणि त्याहून मोठं सत्य—
तुमच्यामुळे माझ्यातला “मी” गेला.
“मी” म्हणजे माझं मोठेपण.
“मी” म्हणजे माझा अहंकार.
“मी” म्हणजे माझा हट्ट.
“मी” म्हणजे माझं सगळं स्वतःभोवती फिरणं.
गुरुकुलाने शिकवलं—
तू एकटा नाहीस.
तुझ्या ताटातला एक घास दुसऱ्याच्या भुकेशी जोडलेला आहे.
तुझं ज्ञान दुसऱ्याच्या अज्ञानाशी जोडलेलं आहे.
तुझं यश समाजाच्या विश्वासाशी जोडलेलं आहे.
तुझं जीवन इतरांच्या जीवनाशी जोडलेलं आहे.
आणि म्हणून...
संसारात राहून अपरिग्रही राहणं म्हणजे वस्तू सोडणं नव्हे; वस्तूंवरील मालकीचा अहंकार सोडणं.
हा धडा पुस्तकात कदाचित छोटा असेल.
पण जीवनात?
तो महासागर आहे.
गुरुदेवांची पुण्यतिथी आणि माझे डोळे
आज पुण्यतिथी आहे.
लोक पुष्पहार अर्पण करतील.
दीप लावतील.
भाषणं होतील.
गुरुदेवांचे फोटो समोर ठेवले जातील.
त्यांच्या जीवनकार्याची माहिती सांगितली जाईल.
पाच विद्यार्थ्यांची गोष्ट सांगितली जाईल.
गुरुकुलाच्या विस्ताराची चर्चा होईल.
संस्थेची कामगिरी सांगितली जाईल.
हे सगळं आवश्यक आहे.
पण मला वाटतं...
गुरुदेवांच्या फोटोसमोर काही क्षण शांत बसणं अधिक आवश्यक आहे.
काही बोलू नका.
काही मागू नका.
फक्त स्वतःला विचारा—
“गुरुदेव, तुम्ही मला घडवलंत.
पण मी तुमच्या शिकवणीला किती जगवलं?”
या प्रश्नाचं उत्तर देताना डोळ्यात पाणी आलं...
तर ते अश्रू कमकुवतपणाचे नाहीत.
ते कृतज्ञतेचे आहेत.
गुरू म्हणजे काय?
गुरू म्हणजे हात धरून चालवणारा माणूस?
हो.
पण त्यापेक्षा मोठं काहीतरी.
गुरू म्हणजे...
आपण पडल्यावर आपल्याला उचलणारा.
आपण चुकीच्या दिशेने धावत असताना आपल्याला थांबवणारा.
आपण स्वतःला खूप मोठं समजत असताना आरसा दाखवणारा.
आपण निराश असताना आशा देणारा.
आणि आपण यशस्वी झाल्यावर मागे उभं राहून म्हणणारा—
“आता विसरू नकोस तू कुठून आलास.”
गुरुदेव कदाचित यासाठीच आजही जिवंत आहेत.
त्यांच्या शरीरात नाही.
आपल्या स्मरणात नाही.
तर आपल्या संस्कारात.
बाहुबलीचा सूर्यास्त
कल्पना करा.
संध्याकाळची वेळ आहे.
बाहुबलीच्या डोंगरावर सूर्य मावळत आहे.
२८ फुटांचा बाहुबली शांत उभा आहे.
पक्षी परतत आहेत.
मंदिरात घंटा वाजते.
दूर कुठेतरी एखाद्या विद्यार्थ्याचा आवाज ऐकू येतो.
रस्त्यावरून एखादी गाडी जाते.
गुरुकुलातील दिवस संपतो.
मुलं आपल्या खोल्यांकडे परततात.
पण एका जुन्या झाडाखाली...
एक वृद्ध माणूस बसलेला आहे.
त्याच्या हातात काही नाही.
डोळे मिटलेले.
चेहऱ्यावर समाधान.
कदाचित तो गुरुदेवांची आठवण काढत आहे.
किंवा कदाचित...
तो हजारो विद्यार्थ्यांची.
ज्यांनी इथून सुरुवात केली.
ज्यांनी जग जिंकलं.
पण ज्यांच्या मनात कुठेतरी बाहुबलीच राहिला.
सूर्य मावळतो.
अंधार पडतो.
पण गुरुकुलात एक दिवा लागतो.
आणि मला वाटतं...
तो दिवा तेलाने नाही.
गुरुदेवांच्या संस्कारांनी पेटलेला असतो.
एका मुलाचा शेवटचा दिवस
गुरुकुलातला शेवटचा दिवस.
सगळे मित्र एकत्र.
कुणी हसत आहे.
कुणी फोटो काढत आहे.
कुणी उद्याच्या नोकरीची चर्चा करत आहे.
कुणी पुढच्या शिक्षणाचा विचार करत आहे.
पण एक मुलगा शांत आहे.
तो वर्गाकडे पाहतो.
फळ्याकडे पाहतो.
जुना बाक पाहतो.
मैदान पाहतो.
भोजनालय पाहतो.
वसतिगृहाकडे पाहतो.
आणि शेवटी...
गुरुदेवांच्या प्रतिमेकडे पाहतो.
त्याला काही बोलता येत नाही.
तो नमतो.
कदाचित त्याच्या डोळ्यातून एक थेंब खाली पडतो.
कोणी पाहत नाही.
पण तो थेंब...
बाहुबलीच्या मातीमध्ये मिसळतो.
आणि मला वाटतं—
त्या मातीला म्हणूनच इतकी वर्षं सुगंध आहे.
आजच्या पिढीला गुरुदेवांची गरज का?
आज मुलांकडे माहिती जास्त आहे.
पण शांतता कमी आहे.
पर्याय जास्त आहेत.
पण दिशा कमी आहे.
मित्र हजार आहेत.
पण संवाद कमी आहे.
सोशल मीडिया आहे.
पण स्वतःशी संवाद नाही.
मोठी स्वप्नं आहेत.
पण त्यासाठी संयम कमी आहे.
आणि म्हणूनच आज गुरुकुलाची गरज कदाचित पूर्वीपेक्षा अधिक आहे.
मुलाला फक्त शिकवायचं नाही.
त्याला थांबायला शिकवायचं आहे.
ऐकायला शिकवायचं आहे.
विचार करायला शिकवायचं आहे.
दुसऱ्याचा आदर करायला शिकवायचं आहे.
निसर्गावर प्रेम करायला शिकवायचं आहे.
आपल्या श्रमाची किंमत समजायला शिकवायचं आहे.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं—
यशस्वी होऊनही नम्र राहायला शिकवायचं आहे.
बाहुबली म्हणजे एक प्रश्न
बाहुबली आपल्याला विचारतो—
तू किती कमावलं?
यापेक्षा मोठा प्रश्न—
तू किती दिलंस?
तू किती उंच गेलास?
यापेक्षा मोठा प्रश्न—
तू किती जणांना सोबत घेऊन गेलास?
तुझ्याकडे किती ज्ञान आहे?
यापेक्षा मोठा प्रश्न—
तुझ्या ज्ञानाने कोणाचं आयुष्य बदललं?
तुझ्याकडे किती वस्तू आहेत?
यापेक्षा मोठा प्रश्न—
त्या वस्तूंच्या पलीकडे तू स्वतःला ओळखतोस का?
हीच कदाचित अपरिग्रहाची खरी सुरुवात आहे.
एक शायरी
उंचीने माणूस मोठा होत नाही,
मनाने मोठं व्हावं लागतं;
गुरू भेटतात आयुष्यात एकदा,
पण त्यांचं ऋण जन्मोजन्मी जगावं लागतं.
जग जिंकण्याची स्वप्नं अनेकांनी पाहिली,
स्वतःला जिंकण्याची वाट कुणी दाखवली?
हातात पुस्तक होतं, डोळ्यात भविष्य होतं,
गुरुकुलाने मात्र माणूसपणाची अक्षरं शिकवली.
गुरुदेव गेले कुठे?
कुणी म्हणेल—
गुरुदेव गेले.
मी म्हणेन—
नाही.
ते गेले नाहीत.
ते विभागले गेले.
एका विद्यार्थ्याच्या प्रामाणिकपणात.
एका शिक्षकाच्या समर्पणात.
एका आईच्या संस्कारात.
एका वडिलांच्या त्यागात.
एका तरुणाच्या सेवेत.
एका व्यापाऱ्याच्या प्रामाणिक व्यवहारात.
एका सामाजिक कार्यकर्त्याच्या निस्वार्थ भावनेत.
एका साधकाच्या संयमात.
आणि एका माजी विद्यार्थ्याच्या डोळ्यात येणाऱ्या अश्रूत.
म्हणून गुरुदेवांची पुण्यतिथी म्हणजे...
गुरुदेवांच्या मृत्यूची आठवण नव्हे;
गुरुदेवांच्या अमरत्वाची साक्ष आहे.
आज हजारो विद्यार्थी म्हणजे हजारो जिवंत स्मारकं
दगडाचं स्मारक बांधायला पैसा लागतो.
पण गुरूचं स्मारक बांधायला पिढ्या लागतात.
गुरुदेवांनी ती पिढी उभी केली.
त्यांनी मोठी इमारत उभी केली असेल.
पण त्यापेक्षा मोठी गोष्ट म्हणजे—
हजारो व्यक्तिमत्त्वं उभी केली.
आज बाहुबलीशी संबंधित शैक्षणिक संस्थांमध्ये हजारो विद्यार्थी शिक्षण घेत असल्याचा संस्थात्मक व वृत्तीय संदर्भ उपलब्ध आहे.
म्हणून बाहुबलीतून बाहेर पडलेला प्रत्येक चांगला माणूस...
तो गुरुदेवांचा चालता-बोलता स्मारक आहे.
प्रत्येक प्रामाणिक विद्यार्थी...
गुरुदेवांच्या समाधीवर ठेवलेलं एक फूल.
प्रत्येक सेवाभावी व्यक्ती...
त्यांच्या चरणी अर्पण केलेला एक दीप.
प्रत्येक संयमी माणूस...
त्यांच्या शिकवणीची एक ओळ.
बाहुबलीला परत जाणं
कधी कधी मन म्हणतं—
चल.
पुन्हा बाहुबलीला जाऊ.
ज्या वाटेने गेलो होतो तीच वाट पुन्हा चालू.
जुना वर्ग शोधू.
जुना मित्र शोधू.
जुनं झाड शोधू.
जुनं मैदान शोधू.
कदाचित काहीच तसंच सापडणार नाही.
इमारती बदललेल्या असतील.
रस्ते बदलले असतील.
माणसं बदलली असतील.
पण एक गोष्ट नक्की तिथे असेल—
आपण.
आपलं बालपण.
आपली भीती.
आपली स्वप्नं.
आपली चूक.
आपली पहिली जिंकलेली परीक्षा.
आपला पहिला अश्रू.
आणि गुरुदेवांचा आवाज.
“जा...
पण परत या.”
परत येणं म्हणजे काय?
परत येणं म्हणजे फक्त बाहुबलीत जाणं नाही.
परत येणं म्हणजे...
आपल्या संस्कारांकडे परत येणं.
आपल्या आई-वडिलांकडे परत येणं.
आपल्या समाजाकडे परत येणं.
आपल्या जबाबदाऱ्यांकडे परत येणं.
आपल्या अंतर्मनात परत येणं.
आणि सर्वांत शेवटी—
स्वतःच्या खऱ्या रूपाकडे परत येणं.
हीच गुरुदेवांची हाक असावी.
“या चिमण्यांनो... परत फिरा रे...”
एक शेवटची कविता
तुम्ही पाचांना घेऊन निघालात,
हातात नव्हता संसार;
पण डोळ्यांत होतं भविष्य,
आणि हृदयात होता संस्कार.
एक छोटंसं घरटं होतं,
त्यात स्वप्नांची पाखरं होती;
तुमच्या एका हाकेवर
हजारो पंखांची भरारी होती.
कुणी डॉक्टर, कुणी शिक्षक,
कुणी व्यापारी झाला;
कुणी जगाच्या गर्दीत हरवला,
कुणी समाजासाठी उभा राहिला.
पण कुणाच्या अंतरी विचारलं,
“मी कुठून आलो?”
तेव्हा बाहुबलीच्या मातीने
हळूच उत्तर दिलं—
“तू इथून उडाला होतास...”
गुरुदेव,
तुम्ही आम्हाला उडायला शिकवलंत;
पण आकाशात हरवू नका,
म्हणून मुळांची आठवण दिलीत.
तुम्ही आम्हाला जगायला शिकवलंत;
पण जगाच्या मोहात हरवू नका,
म्हणून अपरिग्रह दिलात.
तुम्ही आम्हाला जिंकायला शिकवलंत;
पण दुसऱ्याला हरवून नव्हे,
स्वतःला जिंकून—
ही दिशा दिलीत.
आणि आता...
आज तुमच्या पुण्यतिथीला
मी तुमच्यासमोर उभा आहे.
हातात काही नाही.
देण्यासाठी काही नाही.
फक्त आठवणी आहेत.
आणि डोळ्यात पाणी.
हे पाणी दुःखाचं नाही.
हे त्या ऋणाचं आहे
जे फेडता येत नाही.
गुरुदेव...
तुम्ही पाच मुलांपासून सुरुवात केलीत.
कुणाला माहीत होतं की त्या पाच छोट्या पावलांचा आवाज एक दिवस हजारो घरांत ऐकू येईल?
कुणाला माहीत होतं की त्या छोट्याशा गुरुकुलातून बाहेर पडलेली मुलं अनेक कुटुंबांची दिशा बदलतील?
कुणाला माहीत होतं की तुमच्या एका स्वप्नाची सावली इतक्या पिढ्यांवर पडेल?
कुणाला माहीत होतं...
की तुमच्या जाण्यानंतरही
तुम्ही इतके लोकांमध्ये जिवंत राहाल?
म्हणून आज तुमची पुण्यतिथी नाही.
आज तुमचा उत्सव आहे.
कारण तुम्ही देह सोडला...
पण विचार नाही.
तुम्ही संसार सोडला...
पण समाज नाही.
तुम्ही मौन स्वीकारलं...
पण तुमच्या संस्कारांनी बोलणं थांबवलं नाही.
तुम्ही समाधीत गेलात...
पण तुमच्या विद्यार्थ्यांच्या जीवनातून पुन्हा पुन्हा जन्म घेत राहिलात.
गुरुदेव...
कधीतरी बाहुबलीच्या एखाद्या शांत रात्री,
मंदिराच्या घंटा थांबल्या असतील,
गुरुकुलातील दिवे विझले असतील,
मुलं झोपली असतील,
आकाशात तारे असतील,
आणि डोंगरावरचा बाहुबली नेहमीप्रमाणे शांत उभा असेल...
त्या वेळी कदाचित वाऱ्याच्या एखाद्या झुळुकीसोबत तुमचा आवाज पुन्हा येईल—
“या चिमण्यांनो... परत फिरा रे...”
आम्ही ऐकू.
नक्की ऐकू.
कारण आम्ही कितीही दूर गेलो,
कितीही मोठे झालो,
कितीही जग पाहिलं,
कितीही पैसा कमावला,
कितीही पदं मिळवली,
तरी मनाच्या एका कोपऱ्यात...
एक छोटंसं गुरुकुल आहे.
एक छोटीशी खोली आहे.
एक जुनं पुस्तक आहे.
आईच्या आठवणी आहेत.
मित्रांचा हशा आहे.
पहाटेची घंटा आहे.
२८ फुटांचा बाहुबली आहे.
आणि...
तुमची हाक आहे.
“या चिमण्यांनो... परत फिरा रे...”
गुरुदेव,
आज एवढंच म्हणतो—
तुमच्यामुळे मी आहे.
आणि...
तुमच्यामुळेच माझ्यातला “मी” गेला.
संसारात राहूनही
अपरिग्रहाचा अर्थ समजला.
यशात राहूनही
नम्रतेची आठवण राहिली.
ज्ञान मिळवूनही
अहंकारापासून सावध राहायला शिकलो.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं—
गुरूला आठवणं म्हणजे त्यांच्या फोटोसमोर फूल ठेवणं नव्हे;
त्यांनी शिकवलेलं एखादं चांगलं काम स्वतःच्या जीवनात जिवंत ठेवणं.
म्हणून आज...
तुमच्या चरणी फूल ठेवताना
माझ्या मनात एकच प्रार्थना आहे—
माझ्या हातून तुमचा संस्कार कधी कमी पडू नये.
माझ्या वागण्यातून तुमची शिकवण लहान होऊ नये.
माझ्या यशामुळे तुमची नम्रता हरवू नये.
आणि माझ्या आयुष्याच्या शेवटी...
माझ्याकडे किती होतं यापेक्षा,
मी किती दिलं
हा प्रश्न माझ्या आत्म्याला लाजवू नये.
गुरुदेव...
तुम्ही पाच चिमण्यांना उडवलंत.
आज त्या चिमण्या हजारो आहेत.
काही आकाशात आहेत.
काही दूरदेशी आहेत.
काही संसाराच्या घरट्यात आहेत.
काही समाजासाठी झटत आहेत.
काही वृद्ध झाले आहेत.
काही अजूनही विद्यार्थीदशेत आहेत.
पण सगळ्यांच्या मनात एकच घर आहे—
बाहुबली.
आणि त्या घराच्या उंबरठ्यावर अजूनही एक गुरू उभा आहे.
हातात काही नाही.
डोळ्यांत माया.
ओठांवर शांत स्मित.
आणि आवाजात तीच साद—
“या चिमण्यांनो... परत फिरा रे...”
आम्ही परत येऊ गुरुदेव.
एक दिवस नक्की परत येऊ.
पण त्या दिवशी बाहुबलीला आम्ही काही मागायला येणार नाही.
फक्त एवढं सांगायला येऊ—
“गुरुदेव...
तुम्ही आम्हाला जे दिलंत,
ते आम्ही पुढच्या पिढीला देण्याचा प्रयत्न केला.”
तेव्हा कदाचित बाहुबलीच्या डोंगरावरचा वारा थोडासा हलकेच वाहील.
मंदिराची घंटा कुठेतरी वाजेल.
२८ फुटांचा बाहुबली तसाच शांत उभा राहील.
आणि...
आमच्या डोळ्यातून वाहणाऱ्या दोन थेंबांत
गुरुदेव पुन्हा एकदा दिसतील.
कारण काही गुरू...
मरण पावत नाहीत.
ते विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यांत राहतात.
त्यांच्या शब्दांत राहतात.
त्यांच्या कृतीत राहतात.
त्यांच्या मुलांच्या संस्कारांत राहतात.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं—
ते काळाच्या पलीकडे जाऊन
माणसाच्या माणूसपणात राहतात.
गुरुदेव १०८ श्री समंतभद्र महाराजांना
कोटी कोटी विनम्र अभिवादन.
बाहुबलीच्या पवित्र मातीला नमन.
गुरुकुलाच्या त्या पाच पहिल्या विद्यार्थ्यांना नमन.
हजारो विद्यार्थ्यांच्या जीवनाला नमन.
आणि त्या एका अमर स्वप्नाला नमन—
“शिक्षणातून माणूस घडविण्याच्या स्वप्नाला.”
— प्रवीण किणे
प्राथमिक शिक्षक, ZP,
रत्नागिरी
लेखक, दिग्दर्शक, home.mangocity.org
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा