कोकणवासीयांच्या संयमाचा अंत कधी?

मुंबई-गोवा महामार्ग चौपदरीकरणाला अठरा वर्षे पूर्ण : कोकणवासीयांच्या संयमाचा अंत कधी?

लेखक : प्रविण किणे

मुंबई-गोवा महामार्ग चौपदरीकरणाला १८ वर्षे : आकडेवारी सांगते वास्तव

लेखक : प्रविण किणे

मुंबई-गोवा राष्ट्रीय महामार्ग (NH-66) हा कोकणच्या विकासाचा कणा मानला जातो. मुंबई, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि गोवा यांना जोडणारा हा महामार्ग लाखो नागरिकांच्या जीवनाशी निगडित आहे. मात्र या महामार्गाच्या चौपदरीकरण प्रकल्पाला तब्बल १८ वर्षे पूर्ण झाली असून आजही अनेक भागांत काम अपूर्ण आहे. विकासाचे स्वप्न दाखवणारा हा प्रकल्प आता विलंब, वाढलेला खर्च, वाहतूक कोंडी आणि अपघात यांचे प्रतीक बनला आहे.

आकडेवारी काय सांगते?

प्रकल्प सुरू : २००८

प्रकल्पाला पूर्ण झालेली वर्षे : १८

महाराष्ट्रातील महामार्गाची लांबी : सुमारे ४७० कि.मी.

मुंबई ते गोवा एकूण अंतर : सुमारे ५८० कि.मी.

प्रकल्पाचा मूळ अंदाजित खर्च : सुमारे ₹३,५०० कोटी

सुधारित खर्च : ₹१५,००० कोटींपेक्षा अधिक

कामासाठी बदललेले ठेकेदार : अनेक टप्प्यांमध्ये

दररोजची वाहतूक : २५,००० ते ४०,००० वाहने

सुट्ट्यांच्या काळात वाहतूक वाढ : ५०% पेक्षा जास्त

प्रवासाचा अपेक्षित वेळ : ७ ते ८ तास

सध्याचा सरासरी वेळ : १० ते १४ तास

ही आकडेवारीच प्रकल्पातील विलंबाची गंभीरता स्पष्ट करते.

वाढलेला खर्च : जनतेच्या पैशांचा प्रश्न

२००८ मध्ये ज्या प्रकल्पाची किंमत सुमारे ₹३,५०० कोटी होती, त्याचा खर्च आता अनेक पटींनी वाढला आहे. जमीन संपादन, महागाई, कामातील विलंब, नवीन निविदा आणि बदललेले तांत्रिक निकष यामुळे खर्च प्रचंड वाढला.

जर हा प्रकल्प वेळेत पूर्ण झाला असता तर हजारो कोटी रुपयांची बचत झाली असती. या पैशातून कोकणात अनेक रुग्णालये, महाविद्यालये, जलयोजना आणि औद्योगिक प्रकल्प उभारता आले असते.

अपघातांची भीषण आकडेवारी

कोकणातील सामाजिक संस्था आणि स्थानिक प्रशासनाच्या विविध अहवालांनुसार दरवर्षी शेकडो लहान-मोठे अपघात या मार्गावर घडतात.

प्रमुख कारणे:

अपूर्ण चौपदरीकरण

खड्डे

सेवा रस्त्यांचा अभाव

धोकादायक वळणे

पावसाळ्यातील खराब परिस्थिती

वाहतूक कोंडी

प्रत्येक वर्षी अनेक कुटुंबे या महामार्गावर आपले प्रियजन गमावतात. अपघातांमुळे होणारे आर्थिक आणि सामाजिक नुकसान कोट्यवधी रुपयांचे आहे.

पर्यटनाला बसलेला फटका

कोकणात दरवर्षी लाखो पर्यटक येतात.

प्रमुख पर्यटनस्थळे:

गणपतीपुळे

तारकर्ली

मालवण

देवगड

दापोली

गुहागर

वेंगुर्ला

परंतु मुंबई-गोवा प्रवासासाठी लागणारा वाढलेला वेळ अनेक पर्यटकांना पर्यायी ठिकाणांचा विचार करायला भाग पाडतो.

पर्यटन क्षेत्रातील अभ्यासकांच्या मते, उत्तम महामार्ग उपलब्ध झाल्यास कोकणातील पर्यटनात ३० ते ४० टक्क्यांनी वाढ होऊ शकते.

आंबा अर्थव्यवस्थेवर परिणाम

रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे हापूस आंब्याचे प्रमुख जिल्हे आहेत.

वार्षिक उत्पादन:

हापूस आंबा : लाखो पेट्या

काजू उत्पादन : हजारो टन

मत्स्य व्यवसाय : कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल

वाहतूक कोंडीमुळे:

माल वेळेत पोहोचत नाही

वाहतूक खर्च वाढतो

खराब होण्याचा धोका वाढतो

शेतकऱ्यांचा नफा कमी होतो

एका ट्रकला मुंबई गाठण्यासाठी पूर्वीपेक्षा अनेक तास अधिक लागतात.

पावसाळा : महामार्गाचा खरा चेहरा

कोकणात सरासरी ३००० ते ४५०० मिमी पाऊस पडतो.

पावसाळ्यात:

दरडी कोसळतात

रस्त्यांवर पाणी साचते

वाहतूक विस्कळीत होते

अपघातांचा धोका वाढतो

अपूर्ण कामांमुळे पावसाळ्यात परिस्थिती आणखी बिकट होते.

रोजगार आणि उद्योगांवर परिणाम

उत्तम महामार्ग म्हणजे:

नवीन उद्योग

लॉजिस्टिक पार्क

वेअरहाउसिंग

पर्यटन गुंतवणूक

रोजगार निर्मिती

तज्ज्ञांच्या मते, पूर्ण क्षमतेने विकसित महामार्गामुळे कोकणात हजारो नवीन रोजगार निर्माण होऊ शकतात.

१८ वर्षांत काय बदलले?

बदलले:

✔ सरकारे

✔ मंत्री

✔ अधिकारी

✔ ठेकेदार

✔ पूर्णत्वाच्या तारखा

बदलले नाही:

❌ वाहतूक कोंडी

❌ खड्डे

❌ अपूर्ण कामे

❌ जनतेची प्रतीक्षा

कोकणवासीयांचा प्रश्न

१८ वर्षे हा कोणत्याही प्रकल्पासाठी अत्यंत मोठा कालावधी आहे.

एका पिढीचे बालपण संपून तरुणाई सुरू झाली, पण महामार्ग पूर्ण झाला नाही.

कोकणातील नागरिक आता विचारत आहेत:

"आणखी किती वर्षे?"

निष्कर्ष

मुंबई-गोवा महामार्ग हा केवळ रस्ता नाही; तो कोकणच्या विकासाचा आरसा आहे. १८ वर्षांपासून सुरू असलेल्या या प्रकल्पाने हजारो कोटी रुपये खर्च केले, लाखो नागरिकांची परीक्षा घेतली आणि असंख्य आश्वासने ऐकली.

आकडेवारी स्पष्ट सांगते की विलंबाचा फटका केवळ प्रवाशांना नाही, तर पर्यटन, शेती, उद्योग, व्यापार आणि संपूर्ण कोकणच्या अर्थव्यवस्थेला बसत आहे.

आता कोकणवासीयांना नवीन घोषणा नकोत. नवीन तारखा नकोत. नवीन आश्वासने नकोत.

आता हवे आहे ते फक्त एकच — पूर्ण झालेला, सुरक्षित आणि आधुनिक मुंबई-गोवा महामार्ग.

– प्रविण किणे

संपादक, मँगोसिटी मीडिया नेटवर्क

कोकण म्हणजे निसर्गसौंदर्य, समुद्रकिनारे, किल्ले, आंबा-काजूची बागायती आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचा अभिमान. पण या कोकणाला राज्याच्या आणि देशाच्या विकासाच्या मुख्य प्रवाहाशी जोडणारा महत्त्वाचा दुवा म्हणजे मुंबई-गोवा राष्ट्रीय महामार्ग. हा महामार्ग केवळ एक रस्ता नाही; तो कोकणच्या अर्थव्यवस्थेची जीवनवाहिनी आहे. पर्यटन, व्यापार, शेती, उद्योग, शिक्षण, आरोग्य सेवा आणि लाखो कोकणवासीयांचे दैनंदिन जीवन या महामार्गाशी निगडित आहे.

आज या महामार्गाच्या चौपदरीकरण प्रकल्पाला तब्बल अठरा वर्षे पूर्ण झाली आहेत. 2008 मध्ये मोठ्या उत्साहाने सुरू झालेला हा प्रकल्प अजूनही पूर्णत्वाला गेलेला नाही. अनेक सरकारे आली, अनेक मंत्री बदलले, अनेक आश्वासने देण्यात आली; मात्र कोकणवासीयांच्या नशिबी अजूनही खड्डे, धूळ, वाहतूक कोंडी, अपघात आणि अपूर्ण कामांचा त्रास कायम आहे.

विकासाच्या स्वप्नाची सुरुवात

मुंबई-गोवा राष्ट्रीय महामार्ग (NH-66) हा देशातील महत्त्वाच्या महामार्गांपैकी एक मानला जातो. मुंबईपासून गोव्यापर्यंतचा हा मार्ग महाराष्ट्रातील रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतून जातो. कोकणातील लाखो लोकांच्या दळणवळणाचा हा मुख्य मार्ग आहे.

2008 मध्ये या महामार्गाचे चौपदरीकरण करण्याचा निर्णय झाला तेव्हा कोकणवासीयांनी त्याचे स्वागत केले. चौपदरीकरणामुळे प्रवासाचा वेळ कमी होईल, अपघातांचे प्रमाण घटेल, पर्यटनाला चालना मिळेल आणि आर्थिक विकासाला गती मिळेल, अशी अपेक्षा होती.

परंतु सुरुवातीच्या आशा हळूहळू निराशेत बदलत गेल्या. प्रकल्पाची गती मंदावली, निधीच्या समस्या निर्माण झाल्या, ठेकेदार बदलले, जमीन संपादनात अडथळे आले आणि कामाचा वेग वारंवार कमी झाला.

अठरा वर्षांचा प्रवास – पण मंजिल अजून दूर

अठरा वर्षे हा कोणत्याही पायाभूत सुविधांच्या प्रकल्पासाठी खूप मोठा कालावधी आहे. या कालावधीत एखादे मूल जन्माला येऊन महाविद्यालयात पोहोचते. पण मुंबई-गोवा महामार्गाचे चौपदरीकरण अजूनही अपूर्ण आहे.

प्रकल्प सुरू झाल्यानंतर अनेक वेळा पूर्णत्वाच्या तारखा जाहीर करण्यात आल्या. प्रत्येक वेळी नवीन आश्वासन देण्यात आले. "यंदा पूर्ण होईल", "पुढील वर्षी पूर्ण होईल", "फक्त काही महिन्यांचा प्रश्न आहे" अशा घोषणा वारंवार करण्यात आल्या. मात्र प्रत्यक्षात काम अनेक ठिकाणी रखडलेलेच दिसते.

आजही काही भागांमध्ये चौपदरीकरण पूर्ण झालेले असले तरी अनेक ठिकाणी अर्धवट काम, सेवा रस्त्यांचा अभाव, अपूर्ण पूल आणि धोकादायक वळणे कायम आहेत.

कोकणवासीयांचा वाढता संताप

कोकणातील नागरिक आता या विलंबामुळे प्रचंड नाराज झाले आहेत. कारण महामार्गावरील अपूर्ण कामांचा फटका रोजच्या जीवनावर होत आहे.

रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड जिल्ह्यांतील नागरिकांना अनेकदा तासन्तास वाहतूक कोंडीत अडकावे लागते. पावसाळ्यात परिस्थिती आणखी गंभीर बनते. चिखल, पाणी साचणे, खराब रस्ते आणि वाहतुकीचा विस्कळीत प्रवाह यामुळे प्रवास त्रासदायक होतो.

अनेक गावांमध्ये रस्त्यांच्या कामामुळे स्थानिक व्यापारावर परिणाम झाला आहे. दुकाने, हॉटेल्स आणि लहान उद्योगधंद्यांचे मोठे नुकसान झाले आहे. अनेक व्यावसायिकांचे उत्पन्न घटले आहे.

अपघातांचा वाढता धोका

या महामार्गावरील सर्वात गंभीर समस्या म्हणजे अपघात.

अपूर्ण रस्ते, खड्डे, उघडे डिव्हायडर, अपुरी प्रकाशयोजना, चुकीची दिशादर्शक चिन्हे आणि धोकादायक वळणे यामुळे अपघातांचे प्रमाण वाढल्याचे वारंवार दिसून येते.

दरवर्षी अनेक निरपराध नागरिक या महामार्गावर जीव गमावतात. काही कुटुंबांचे कर्ते पुरुष अपघातात मृत्युमुखी पडले आहेत. काही जण कायमचे अपंग झाले आहेत.

रस्ता विकासासाठी असतो; परंतु विकासाच्या नावाखाली लोकांचे जीव धोक्यात येत असतील तर त्या विकासाच्या प्रक्रियेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित होते.

पर्यटन क्षेत्राला बसलेला फटका

कोकण हा महाराष्ट्राचा पर्यटनाचा स्वर्ग मानला जातो. गणपतीपुळे, मालवण, तारकर्ली, देवगड, गुहागर, दापोली, हर्णे आणि असंख्य समुद्रकिनारे पर्यटकांना आकर्षित करतात.

परंतु महामार्गाच्या अपूर्ण कामांमुळे अनेक पर्यटक प्रवास टाळतात. सुट्ट्यांच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर वाहतूक कोंडी होते. त्यामुळे पर्यटकांचा अनुभव खराब होतो.

पर्यटन क्षेत्रातील हॉटेल व्यावसायिक, रिसॉर्ट मालक, होमस्टे चालक आणि स्थानिक विक्रेत्यांना याचा आर्थिक फटका बसत आहे.

जर चौपदरीकरण वेळेत पूर्ण झाले असते तर कोकणातील पर्यटन उद्योग आज अनेक पटींनी वाढलेला असता.

शेतकरी आणि व्यापाऱ्यांचे नुकसान

कोकणातील आंबा, काजू, नारळ, सुपारी आणि मत्स्य व्यवसाय राज्याच्या अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाचे आहेत.

अल्फोन्सो आंब्याचा हंगाम असताना हजारो टन आंबा मुंबई, पुणे आणि देशभर पाठवला जातो. पण महामार्गावरील वाहतूक कोंडीमुळे माल वेळेत पोहोचण्यात अडचणी निर्माण होतात.

याचा परिणाम थेट शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर होतो. वाहतुकीचा खर्च वाढतो, माल खराब होण्याचा धोका वाढतो आणि बाजारपेठेत पोहोचण्यास विलंब होतो.

व्यापारी आणि ट्रान्सपोर्ट व्यवसायिकांनाही यामुळे मोठा आर्थिक फटका सहन करावा लागतो.

पावसाळा आणि महामार्ग

कोकणातील मुसळधार पाऊस हा जगप्रसिद्ध आहे. पण याच पावसामुळे महामार्गाच्या अपूर्ण कामांचे वास्तव समोर येते.

दरवर्षी पावसाळ्यात रस्त्यांवर पाणी साचते, माती घसरते, दरडी कोसळतात आणि वाहतूक विस्कळीत होते.

अनेक ठिकाणी बांधकाम साहित्य रस्त्यावर पडलेले असते. त्यामुळे वाहनचालकांना अतिरिक्त धोका निर्माण होतो.

पावसाळ्यात कोकणवासीयांना विकासाचे नव्हे तर सुरक्षित प्रवासाचे स्वप्न पडते, ही वस्तुस्थिती दुर्दैवी आहे.

जबाबदार कोण?

या संपूर्ण प्रकरणात सर्वात मोठा प्रश्न म्हणजे जबाबदारीचा.

प्रकल्पाच्या विलंबासाठी नेमके कोण जबाबदार? केंद्र सरकार, राज्य सरकार, राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरण, ठेकेदार की प्रशासन?

कोकणवासीयांना आता दोषारोपांचे राजकारण नको आहे. त्यांना उत्तर हवे आहे आणि त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे काम पूर्ण झालेले पाहिजे.

प्रत्येक निवडणुकीत महामार्गाचा मुद्दा चर्चेत येतो. आश्वासने दिली जातात. पण निवडणुका संपल्यानंतर प्रश्न पुन्हा तसाच राहतो.

कोकणच्या विकासासाठी महामार्ग का महत्त्वाचा?

मुंबई-गोवा महामार्ग हा केवळ प्रवासाचा मार्ग नाही.

तो कोकणातील उद्योगांच्या विकासाचा आधार आहे.

तो पर्यटन क्षेत्राच्या विस्ताराची किल्ली आहे.

तो विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या संधींशी जोडतो.

तो रुग्णांना मोठ्या शहरांतील आरोग्य सुविधांपर्यंत पोहोचवतो.

तो शेतकऱ्यांचा माल बाजारपेठेत पोहोचवतो.

तो रोजगार निर्मितीचा मार्ग आहे.

म्हणूनच या महामार्गाचे वेळेत पूर्ण होणे ही केवळ पायाभूत सुविधा नसून कोकणच्या भविष्याची गरज आहे.

आता अपेक्षा काय?

आज कोकणवासीयांच्या अपेक्षा फार मोठ्या नाहीत.

त्यांना फक्त दिलेले आश्वासन पूर्ण झालेले पाहिजे.

त्यांना सुरक्षित आणि वेगवान प्रवास हवा आहे.

त्यांना अपघातमुक्त महामार्ग हवा आहे.

त्यांना पर्यटन, व्यापार आणि उद्योगांना चालना देणारी सुविधा हवी आहे.

त्यांना अठरा वर्षांची प्रतीक्षा संपलेली पाहायची आहे.

निष्कर्ष

मुंबई-गोवा महामार्ग चौपदरीकरण प्रकल्पाची कहाणी ही केवळ एका रस्त्याची कहाणी नाही. ती कोकणवासीयांच्या संयमाची, संघर्षाची आणि अपेक्षांची कहाणी आहे.

अठरा वर्षे पूर्ण झाल्यानंतरही हा प्रकल्प अपूर्ण असणे ही विकास व्यवस्थेची गंभीर शोकांतिका आहे. कोट्यवधी रुपये खर्च होऊनही नागरिकांना अपेक्षित सुविधा मिळालेल्या नाहीत. खड्डे, वाहतूक कोंडी, अपघात आणि अपूर्ण कामे हीच आजची वास्तविकता आहे.

कोकणातील जनतेने अनेक वर्षे संयम ठेवला. अनेक आश्वासने ऐकली. अनेक वेळा पूर्णत्वाच्या तारखा पुढे ढकलल्या गेल्या. पण आता संयमाची परीक्षा संपली पाहिजे.

मुंबई-गोवा महामार्ग हा कोकणच्या विकासाचा महामार्ग ठरावा, अडथळ्यांचा नव्हे. अठरा वर्षांच्या प्रतीक्षेनंतर कोकणवासीयांना आता शब्द नव्हे, तर प्रत्यक्ष कृती हवी आहे.

– प्रविण किणे

संपादक, सामाजिक अभ्यासक व कोकण विकास विषयांचे अभ्यासक